كارآفريني در نهادهاي جامعه مدني
(پژوهشي در سازمانهاي غيردولتي «NGOs » ايران)
تاليف : دكتر سيد محمد مقيمي
ناشر: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه
تهران و مركز كارآفريني دانشگاه تهران
زمان انتشار: بهار 1383 (چاپ اول)
معرفي: علي كيال
نگاه كلي
اخيراً كارآفريني سازماني به دليل نقشي كه در تقويت موقعيت رقابتي سازمانها ايفا مي كند، توجه مديران و صاحبنظران بسياري را در عرصه مديريت جلب كرده و سازمانهاي موفق بسياري نيز آن را به عنوان ابزار موثري براي رقابت به كار گرفته اند.
در كشور ما سازمانهاي غيردولتي (NGOs)در حال رشد هستند و لذا براي مديريت كارآفرينانه به مباني فكري نياز دارند. باتوجه به اندك بودن منابع علمي در زمينه اين گونه سازمانها در كشور، كتاب حاضر در تلاش است كه به اين نياز علاقه مندان پاسخ گويد.
مولف كتاب درصدد برآمده است كه بررسي وضعيت سازمانهاي غيردولتي را به عنوان موضوع رساله دكتراي خود انتخاب كند و با انجام مطالعات تكميلي، رويكرد غالب در توانمندسازي اين سازمانها را كه رويكرد كارآفريني است، به عنوان مدلي براي بررسي سازمانهاي غيردولتي در كشور مورد توجه قرار دهد.
مجموعه حاضر كه حاصل پژوهش پيمايشي در سطح سازمانهاي غيردولتي ايران است، در دو بخش اصلي تنظيم شده است. بخش اول كتاب ضمن پرداختن به كليات سازمانهاي غيردولتي و اهميت آن از ديدگاه سازمان ملل متحد، كارآفريني و مديريت كارآفرينانه در سازمانهاي غيردولتي را مورد بررسي قرار داده است. در بخش دوم نيز وضعيت سازمانهاي غيردولتي ايران با رويكرد كارآفريني و متناسب با عناصر ساختاري، رفتاري و زمينه اي اين گونه سازمانها تحليل شده و در نهايت پيشنهادهايي براي توانمندسازي آنها ارائه شده است.
كتاب در مجموع از يك پيشگفتار، دو بخش كلي، ده گفتار (فصل)، ضمائم (شامل ابزار پژوهش) و منابع فارسي و انگليسي تشكيل يافته و بهره گيري مولف نيز از روش تحقيق علمي و منابع معتبر بر ارزش و غناي كتاب افزوده است.
محتوا
در گفتار اول كه به كليات سازمانهاي غيردولتي اختصاص دارد، اين نكات عمده به چشم مي خورد: - امكان توسعه پايدار در زماني به بيشترين شكل فراهم مي گردد كه جامعه مدني و بازار آزاد بوده و امكان مشاركت در آنها كاملاً باز و ميسر باشد. هدف از تفويض اختيارات به سازمانهاي غيردولتي، ايجاد يك جامعه بزرگ و متنوع از سازمانهاي غيردولتي داخلي است كه مي توانند باعث تقويت توسعه پايدار گردند(7).
- در ميان بسياري از صاحبنظران، اين گرايش وجود دارد كه جامعه مدني را با NGO ها معادل و يكسان فرض مي كنند(9).
- بيشتر تعاريف جديد از واژه NGOگرايش به اين دارند كه فقط موسساتي كه درگير فعاليتهاي توسعه پايدار هستند را در اين قلمرو قرار دهند. بيمارستانها، سازمانهاي خيريه و دانشگاهها در شمار سازمانهاي داوطلبانه و غيرانتفاعي قرار مي گيرند(15).
- طي چند دهه گذشته، سازمانهاي غيردولتي به عاملان اصلي در زمينه توسعه بين المللي تبديل شده اند... از سال 1970 تا سال 1992 ميلادي، سازمانهاي غيردولتي بين المللي در امر توسعه ده برابر شده است. در سال 1992 ميلادي، سازمانهاي غيردولتي بين المللي بيش از 7/6 ميليارد دلار كمك را به كشورهاي در حال توسعه اختصاص دادند(20).
- مهمترين ويژگيهـاي سازمانهاي غيردولتي بين المللي عبارتند از: تداوم و استمرار، آزادبودن عضويت، مقبوليت قانوني، تامين مالي از كشورهاي مختلف(31).
- امروزه اميدهاي زيادي وجود دارد كه NGOها به عنوان گذرگاهي براي خلاقيت اقتصادي، مشاركت عمومي و پيشرفت اجتماعي، يا حداقل به عنوان جانشين شايسته اي براي خدمات عمـومي در سطح ملي ايفاي نقش نمايند(49). - سازمانهاي غيردولتي نقشي بسيار مهم در فرايند توسعه از تحويل كالاها و خدمات گرفته، تا نقش تسريع كنندگي، بسيج منابع، نوآوري، تحليلگري و حمايتگري ايفــــــا مي كنند(50).
مولف در گفتار ديگر تحت عنوان «كارآفريني در سازمانهاي غيردولتي» ضمن بيان تعريف و ويژگيهاي كارآفريني و كارآفرينان از زبان متفكران مختلف، به انواع كارآفريني از جمله كارآفرينـــــــي اجتماعي و اقتصادي مي پردازد.
- دراكر، كــــارآفريني را منظري براي تغيير مي داند كه هميشه در جستجوي تغيير است، نسبت به آن از خود واكنش نشان مي دهد و آن را يك فرصت و شانس مي داند(75).
- سه نگرش اصلي اقتصادي در حوزه كارآفريني وجود دارد: 1 - مكتب نئوكلاسيك، 2 - مكتب اتريش، 3 - مكيت شومپيتر. شومپيتر به عنوان دانشجوي مكتب اتريش، كارآفرين را به عنوان يك متفكر جسور و رهبر كاريزماتيك مي داند كه بايد با تركيب منابع در يك روش تازه، عدم تعادل ايجاد نمايد(78). - همانند كارآفرينان اقتصادي، جوامع به كارآفرينان اجتماعي نيز نياز دارند؛ يعني افرادي كه تشخيص دهند در كجا فرصت ارضاي بعضي نيازهاي ارضانشده كه سيستم رفاه دولتي نتوانسته آنها را برآورده سازد وجود دارد(88).
نويسنده در گفتار «مديريت كارآفرينانه سازمانهاي غيردولتي» براهميت مديريت در توسعه اين گونه سازمانها تاكيد دارد و نكات خاصي را از نظر مي گذراند.
- براساس گزارش بانك جهاني، برخي نقاط قوت و ضعف مديريت سازمانهاي غيردولتي به اين شرح مي باشد، 1 - نقاط قوت: روابط قوي با عامه مردم، تخصص توسعه زمينه هاي خاص، توانايي نوآوري و سازگاري، رويكردهاي فرايندمدار در قبال توسعه، متولوژي ها و ابزار مشاركت، تعهد بلندمدت و تاكيد بر پايداري در كار، مقرون به صرفه بودن. 2 - نقاط ضعف: محدوديتهاي مالي و تخصص مديريتي سطح پايين، توانايي محدود نهادي، سطح پايين خوداتكايي، انزوا و فقدان ارتباطات و هماهنگي بين سازماني، معيارهاي اندك براي مداخله، فقدان درك موضوعات گسترده اقتصادي و اجتماعي(113).
گفتار پنجم كتاب «به كليات و متدولوژي پژوهش» و گفتار ششم به بررسي كلي و كارآفريني سازماني NGO هاي ايران مي پردازد.
- در ميان انواع كسب و كارهاي كارآفرينانه، درآمد از محل آموزش جامعه در بيش از 40 درصد سازمانهاي غيردولتي مورد مطالعه وجود دارد و پس از آن، درآمد از محل خدمات مشاوره اي، نمايشگاههاي هنري و صنايع دستي و همچنين فروش تكنولوژي ناشي از تحقيق و توسعه از مهمترين كسب و كارهاي كارآفرينانه سازمانهاي غيردولتي مورد مطالعه است(190).
در گفتار بعدي كه به «بررسي عوامل ساختاري NGO هاي ايران با رويكرد كارآفريني اختصاص دارد اين نكات مي تواند بيشتر مدنظر خواننده قرار گيرد:
- مديران هرروزه حجم انبوهي از اطلاعات را دريافت مي كنند. مهارت مديريت بايد آن چنان باشد كه سريعاً مشخص كند چه اطلاعاتي مهم هستند و كداميك مهم نيستند. اطلاعات كليد كاهش ابهامات و برخورد با خطرات تهديدكننده سازمان و افراد است(198).
- معمولاً يك سازمان كارآفرين، بيشترين تاثير را برروي استراتژي هاي تمركز داخلي دارد. استراتژي هاي تمركز داخلي عبارتند از: توسعه بازار، توسعه محصولات يا خدمات، نوآوري محصولات و خدمات، تنوع سازي(201). - سازمانهاي كارآفرينانه تمايل دارند كه سيستم پرداختي را ايجاد نمايند كه براي خلاقيت و ايده هاي نوآورانه در زمينه محصولات و خدمات ايجاد انگيزه نمايد(236).
نويسنده در گفتار هشتم به «بررسي عوامل رفتاري NGOهاي ايران با رويكرد كارآفريني» مي پردازد كه در 5 زيرمجموعه موردبررسي قرار مي گيرد. - به طوركلي سازمانهاي كارآفرينانه، فرهنگ برنده - برنده را در سيستم خود لحاظ مي كنند و نه برنده - بازنده (257).
- عوامل تسريع كننده نوآوري در NGOها عبارتند از: 1 - حمــــــايت از مديران مياني به وسيله مديران ارشد، 2 - وجود پاداشهاي مناسب و محركهايي براي تجربه كردن و ريسك پذيري، 3 - مكانيزم هاي همكاري ...، 4 - حمايت از متخصصان و ساير تماسهاي خارج ازسازمان، 5 - سيستم هايي كه مشاركت ذينفعان و جامعه وسيعتر را تسهيل مي كند. عوامل بازدارنده نوآوري در NGOها عبارتند از: 1 - مقاومت منفعــل يا فعال از سوي همكاران، 2 - ناتوان سازي در به دست آوردن منابع ضروري يا اطلاعات فني، 3 - فقدان پاداش براي تجربه كردن همچون پرداخت برمبناي عملكرد (258).
-]نتايج تحقيق نشان مي دهد كه[ هرچه به افراد خلاق ميدان داده شود، خدمات NGOs براي مردم باارزش باشد، افرادكار را همانند تفريح بدانند، فرهنگ سازماني كارآفرينانه تر خواهدبود كه اين امر منجر به افزايش كارآفريني سازماني خواهدشد (261).
- استرس به خاطر ساعت كار طولاني و فداكاريهاي شخصي ازجمله موارد مشترك موردنياز رهبران كاآفرين اقتصادي و اجتماعي است (267).
- هرچه كاركنان داراي ويژگيهاي توفيق طلبي، تحمل ابهام، نياز به استقلال، ريسك پذيري، خلاقيت، مسئوليت پذيري و غيره باشد، كارآفريني سازماني در NGOS نيز افزايش مي يابد (279).
- كارولين كاران معتقد است كه سازمانهاي غيردولتي بايد پارادايم سنتي توسعه سازماني را به پارادايم نوين تبديل كنند، چرا كه با چالشهاي پيچيده اي مواجهند و بايد در ايجاد منابع، فوق العاده خلاق باشند (282). - هرچه سبك رهبري مديران مشاركتي، تفويضي و تيمي باشد، كارآفريني سازماني نيز در NGOs افزايش مي يابد (287).
نويسنده در گفتار بعدي به «بررسي عوامل زمينه اي (محيطي)NGO هاي ايران با رويكرد كارآفريني» و در گفتار نهايي كتاب به «طراحي و تبيين مدل بومي كارآفريني سازماني براي NGO هاي ايران و ارائه پيشنهادات» مي پردازد.
- تغيير به سمت كارآفريني از طريق فرصتهاي محيطي ساده نيست، اما به هرحال براي سازگاري و بقاي بلندمدت سازمان الزامي است(304).
- براساس يافته هاي اين تحقيق مي توان گفت كه NGOs از طريق استراتژي آينده نگر و با ارائه خدمات و محصولات جديد، خلق تغييرات و جستجوي فرصتهاي جديد مي توانند كارآفريني سازماني را بهبود بخشند(349).
- در سازمانهاي غيردولتي رهبران بايد براي كاركنان فرصت استقلال، قدرت و موقعيت بيشتـري فراهم كنند و از سبـك رهبري تحــول گرا استفاده نمايند؛ به گونه اي كه موجبات حمايت از زيردستانشان را فراهم نمايند(356).
- سازمانهاي غيردولتي بيش از هرسازمان ديگري با محيط خود ارتباط تنگاتنگي دارند كه آنها را به عنوان سيستمي باز كه دائماً با محيط در تعاملند مطرح مي كند.
نويسنده در پايان كتاب، موضوعات جديدي را در حوزه سازمانهاي غيردولتي پيشنهاد مي كند كه مي تواند در قالب پايان نامه دانشگاهي و يا تحقيقات كاربردي مورد استفاده پژوهشگـران قرار گيرد. مطالعه كتاب حاضر مي تواند براي علاقه مندان بويژه مديران سازمانهاي غيردولتي و كارآفرين و دانشجويان مديريت و اقتصاد سودمند باشد.
این مقاله جالب رو تقدیم می کنم به همه همکلاسیهای دوست داشتنی ام که در دوران تعطیلات حسابی دلم براشون تنگ شده . موفق باشید